Những sắc thái văn hóa trong tết rằm tháng 7 của các dân tộc thiểu số Lào Cai
Từ bao đời nay, mỗi dịp rằm tháng bảy hàng năm cùng với đồng bào Kinh tổ chức tết Vu Lan (Xá tội vong nhân), đồng bào các dân tộc thiểu số Lào Cai đều tổ chức tết rằm tháng bảy với nhiều ý nghĩa tương đồng và khác biệt. Đó là tết lớn thứ hai sau tết Nguyên Đán, đồng thời là một trong những phong tục tập quán thể hiện những nét đẹp trong văn hóa truyền thống của mỗi dân tộc tạo nên một bức tranh văn hóa độc đáo với nhiều sắc thái khác nhau của các dân tộc Lào Cai. 

Tết rằm tháng bảy theo tên của nó được tổ chức vào ngày 15/7 âm lịch hàng năm, tuy nhiên không phải dân tộc nào cũng tổ chức vào ngày rằm (15/7 âm lịch) mà có sự khác nhau chênh lệch trong thời gian tổ chức. Người Dao Tuyển (Lào Cai) thường tổ chức lễ tết rằm tháng bảy trong một ngày 15/7 âm lịch thì người Dao đỏ lại tổ chức đi hoá vàng mã từ ngày 12, 13/7 âm lịch. Trong khi đó, người Nùng Dín lại tổ chức ăn tết rằm tháng 7 vào ngày 14/7 âm lịch còn gọi là lễ tết trẻ em... thể hiện những giá trị văn hóa tín ngưỡng và nhân văn cao đẹp của các dân tộc Lào Cai. Tuy được tổ chức với nhiều hình thức, thời gian chênh lệch khác nhau song tết rằm tháng 7 của đồng bào các dân tộc thiểu số Lào Cai mang nhiều sắc thái văn hóa tương đồng, thể hiện sự đa dạng và thống nhất trong văn hóa các dân tộc.

1. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và lễ xá tội vong nhân

Lào Cai là tỉnh miền núi với 25 thành phần các dân tộc, hầu hết các dân tộc ở đây đều có quan niệm “vạn vật hữu linh”, họ tin vào sự tồn tại và bất tử của linh hồn, tin vào sự tồn tại của của một cõi thiêng nơi mà các linh hồn sinh hoạt, dõi theo cuộc sống con người nơi trần thế. Do đó, mọi gia đình các thế hệ đều có tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên nhằm mục đích tỏ lòng thành luôn nhớ về công lao của tổ tiên, cầu mong tổ tiên phù hộ cho con cháu luôn được an khang thịnh vượng, trong đó có cả ngày tết rằm tháng 7.

Vào tết rằm tháng 7 hàng năm, các dân tộc ở đây đều chuẩn bị mâm cúng tổ tiên với nhiều lễ vật như thịt gà, thịt lợn, xôi, … và các nghi lễ thờ cúng khác nhau tùy theo phong tục từng dân tộc. Ngoài ra, cũng trong ngày này cùng với mâm cúng tổ tiên, một số dân tộc như Dao tuyển, Dao đỏ (Bảo Thắng), Tày (Nghĩa Đô, Văn Bàn), Phù Lá (Bảo Yên)… đều làm thêm lễ cúng chúng sinh, cô hồn với nhiều lễ vật như vàng mã, bánh kẹo, cơm xôi, cháo, bỏng, rượu…ở ngoài trời với ý nghĩa “xá tội vong linh” như lễ Vu Lan của người Kinh. Người Dao tuyển, Dao đỏ thường làm thêm một mâm cúng ngoài trời để cúng chúng sinh, trong khi đó người Phù Lá lại mời các loại ma dại đến cùng ăn cơm trong nhà sau khi mời tổ tiên.

Đối với người Nùng Dín, ngoài mâm lễ thờ cúng gia tiên với các lễ vật rượu, thịt, hoa quả, xôi màu các loại thì cắt nhiều áo quần biểu trương bằng giấy màu các loại, trong đó có 3 màu chủ yếu là vàng, tím, đen; gấp nhiều giấy vàng mã hình bạc thỏi, vàng thỏi phúng cho các cụ và linh hồn cả loại ma dữ để khỏi quấy nhiễu.

Nội dung chủ yếu của các nghi lễ trong lễ tết này là mời tổ tiên về ăn tết cùng gia đình, mong tổ tiên phù hộ cho gia đình được an khang thịnh vượng, cây trồng vật nuôi phát triển, nhà nhà no ấm; đồng thời, phân phát bố thí thức ăn cho các chúng sinh cô hồn (những linh hồn lang thang), đây là một tục lệ thể hiện đời sống tín ngưỡng của các dân tộc Lào Cai là thờ cúng tổ tiên đồng thời nó cũng thể hiện ý nghĩa nhân văn, lòng nhân ái đối với những linh hồn đã qua đời.

2. Tín ngưỡng phồn thực và tâm thức nông nghiệp của các dân tộc

Hàng năm, tháng nào cũng có rằm nhưng các dân tộc thiểu số lại chỉ tổ chức tết vào rằm tháng 7. Sở dĩ vậy, bởi đây là thời điểm nông nhàn, hầu hết các dân tộc đều vừa mới cấy xong, chỉ thực hiện chăm sóc cây trồng khá nhẹ nhàng, mặt khác theo quan niệm của các dân tộc này thì quá trình cày bừa chỉ là quá trình chuẩn bị. Còn đến khi quá trình sản xuất này được hoàn tất (cày, cấy, trồng trọt xong) thì thời gian tiếp theo mới là thời gian quan trọng nhất đối với chu trình sản xuất. Tuy đã cầy cấy xong nhưng có thu hoạch được hay không là do sự mưa thuận gió hòa của thời tiết. Vì vậy, tết rằm tháng 7 được tổ chức lúc cày cấy xong là hết sức cần thiết, mang ý nghĩa quyết định đối với kết quả của vụ sản xuất. Đây là dịp để con người cầu xin các vị thần linh, linh hồn tổ tiên phù hộ, độ trì cho mưa thuận gió hòa, con người, cây trồng, vật nuôi sinh sôi nảy nở, phồn thịnh. Lời khấn của thầy cúng người Dao đỏ trước bàn thờ tổ tiên có nội dung: nhân ngày xá tội vong nhân, thông báo với tổ tiên và mời tổ tiên, ông bà, cha mẹ của gia chủ họ nay gia đình ông về ăn tết và nhận những đồ đạc, quần áo, dầy dép, tiền vàng các con cháu gửi biếu tổ tiên, mong tổ tiên nhận rồi phù hộ cho gia đình được an khang thịnh vượng, cây trồng vật nuôi phát triển, nhà nhà no ấm và hẹn đến rằm tháng 7 năm sau con cháu lại làm lễ gửi quần áo tư trang cho tổ tiên. Đồng bào La Chí ở Lào Cai cũng tổ chức rằm tháng bảy là tết to nhất vì họ cũng quan niệm đây là dịp để "cúng mừng việc cấy xong và xin tổ tiên bảo vệ ruộng, nương"... Mong muốn đó không chỉ thể hiện trong lễ tết tháng bảy mà còn được gửi gắm qua nhiều lễ tết khác của các dân tộc ở đây nhất là trong các lễ hội khai xuân đầu năm, thể hiện một tâm thức nông nghiệp mang đậm dấu ấn của tín ngưỡng phồn thực trong đời sống tinh thần các dân tộc Lào Cai.

3. Nét văn hóa ẩm thực đa dạng, độc đáo

Trong lễ tết rằm tháng 7 hàng năm, trong khi chuẩn bị cho mâm cúng tổ tiên và cúng chúng sinh cô hồn, các dân tộc thiểu số ở đây đều làm nhiều món ăn phong phú mang đậm bản sắc dân tộc thể hiện nét văn hóa ẩm thực đa dạng, độc đáo. Ngoài những món ăn thường thấy như thịt gà, thịt vịt, thịt lợn... đồng bào còn làm những món ăn riêng biệt trong ngày lễ tết này như: bánh chưng gù của người Dao đỏ (Bảo Thắng), xôi 7 màu của người Nùng Dín (Mường Khương), bánh dợm của người Giáy (Bát Xát), bánh chưng, bánh dợm, bánh gio của người Tày (Văn Bàn)...

Người Dao đỏ (Bảo Thắng) thường gói bánh chưng gù làm lễ vật cúng rằm tháng 7. Bánh được làm từ gạo nếp thơm ngon, đem trộn với nước  của cây rừng đốt lấy tro rồi trộn với gạo đem gói lại theo kiểu bánh chưng dài nhưng một đầu bánh để nhọn. Đây là loại bánh truyền thống của người Dao ở đây và chỉ được đồng bào làm cúng vào tết tháng bảy.

Xôi màu là món ăn truyền thống trong những ngày lễ, tết của đồng bào các dân tộc ở huyện Mường Khương - Lào Cai, trong đó có người Nùng Dín. Xôi 7 màu được làm rất kỳ công, tỉ mỉ thể hiện đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ trong gia đình. Gạo nấu xôi ngon nhất là loại gạo nếp nương hạt to và dài. Gạo vo sạch và ngâm riêng trong dịch màu của các loại cây đã được chế biến, sau đó gạo được đãi lại để ráo rồi để riêng mỗi màu một góc trong chõ đồ xôi và đồ lên trong khoảng hơn một giờ sẽ được một chõ xôi 7 màu thơm ngon và đẹp mắt, gồm màu xanh lá gừng, màu nâu, màu tím, màu xanh nước biển, màu đỏ thẫm, màu vàng, màu đỏ tươi. 7 màu sắc khác nhau là biểu trưng cho một giai đoạn lịch sử, cho chiến thắng hào hùng của tộc người trong chống giặc ngoại xâm bảo vệ buôn làng. Đây là lễ vật không thể thiếu được trong mâm cúng gia tiên, là biểu tượng văn hóa của lễ hội chiến thắng và tết tháng 7 của người Nùng Dín nói riêng và văn hóa tộc người nói chung. Ngoài ra, một nét văn hóa rất nhân văn trong tết tháng 7 của người Nùng Dín là luộc trứng vịt nhuộm đỏ (hoặc xanh) cho trẻ em mỗi người 02 quả biểu trưng cho cuộc sống đủ đầy, tròn trịa như quả trứng và lớn lên trưởng thành sẽ có đôi có lứa xây dựng gia đình hạnh phúc.

Một phong tục đã trở thành nét đẹp văn hóa không thể thiếu trong Tết rằm tháng 7 là tục Tết vịt bố mẹ vợ của người Tày (Nghĩa Đô, Văn Bàn). Gần đến rằm tháng 7, con rể người Tày dù ở bản xa nào đó cũng chuẩn bị một đôi vịt đực và cái để lễ Tết bố mẹ vợ. Ngày 14 âm lịch, con rể bắt vịt nhốt vào bu nứa kèm theo chai rượu ngon mang đến Tết bố mẹ vợ. Khi mang vịt đến, con rể tự tay mổ vịt, luộc bày thành mâm rồi đặt lên bàn thờ để cúng tổ tiên. Chính vì vậy, thịt vịt là món ăn không thể thiếu được trong lễ tết tháng 7 của người Tày, nó không chỉ làm thể hiện văn hóa ẩm thực của dân tộc mà còn là một nét văn hóa truyền thống tốt đẹp của họ. Ngoài ra, người Tày ở đây còn làm nhiều loại bánh như bánh chưng, bánh dợm, bánh gio, trong đó quan trọng nhất là bánh chưng. Khác với bánh chưng ngày Tết, bánh chưng rằm tháng bảy của người Tày thường nhỏ bằng ba đầu ngón tay, dài khoảng 12cm. Đặc biệt, bánh gói bằng gạo nếp ngon và không có nhân đỗ như bánh ngày Tết, đồng thời, lá gói bánh không bằng lá rong mà chủ yếu gói bằng lá chít.

Đặc biệt, đối với người Dao Tuyển ở Mường Khương lễ tết rằm tháng 7 là còn là tết cổ truyền lớn nhất trong năm. Thời kỳ bao cấp, đòng bào mổ lợn ăn tết rằm tháng 7 to như tết Nguyên Đán cổ truyền của các dân tộc khác, làm nhiều món ăn cổ truyền rất phong phú, chế biến cầu kỳ như tiết canh, thịt tiết, dồi, xương hầm, thịt luộc, thịt xào, thịt kho, thịt nướng,... mời tất cả anh em bạn bè thân hữu các dân tộc khác cùng vui ăn tết...

Những món ăn trong ngày tết tháng 7 của các dân tộc thiểu số Lào Cai không chỉ thể hiện trí thông minh sáng tạo, đôi bàn tay khéo léo của đồng bào mà còn thể hiện nét nét văn hóa ẩm thực độc đáo, đậm bản sắc dân tộc và góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa tộc người Lào Cai. Những món ăn này của từng tộc người trên địa bàn dù có khác nhau nhưng tất cả đều hàm chứa những giá trị văn hóa tín ngưỡng đặc sắc riêng của từng dân tộc và mang tính nhân văn sâu sắc

Như vậy, tết rằm tháng 7 là lễ tết được tổ chức hàng năm của các dân tộc Lào Cai nói riêng và các dân tộc Việt Nam nói chung. Ngoài ý nghĩa chung là thờ cúng tổ tiên và xá tội vong nhân thì tết rằm tháng 7 của các dân tộc Lào Cai có nhiều sắc thái văn hóa riêng biệt mang nhiều ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện sự phong phú và đa dạng nhưng thống nhất của văn hóa tộc người và văn hóa Lào Cai nói chung. Đây là những nét văn hóa tốt đẹp cần được lưu giữ và bảo tồn. 

Vàng Thị Nga






Thống kê truy cập
  • Đang online: 56
  • Hôm nay: 792
  • Trong tuần: 8,252
  • Tất cả: 992,816
Đăng nhập